Punktem wyj˜cia dla fikcyjnej historii opowiedzianej w filmie, jest historia prawdziwa: dzieje zdumiewaj¥cego i niezwykˆego, co istotne, autentycznego polskiego fenomenu - powstaˆej na —l¥sku, gminy okultystycznej, dziaˆaj¥cej w latach 30-tych i w dwóch pierwszych dekadach powojennych. Janowska Gmina skupiaˆa wyznaj¥cych okultyzm malarzy naiwnych, którzy pod przywództwem Teofila Ociepki uprawiali sztuk© przepeˆnion¥ fantastyk¥, przypisuj¥c swoim obrazom tak¾e znaczenie metafizyczne. Fenomen ten byˆ ˜wiadomie faˆszowany przez wˆadze PRL i zaistniaˆ tylko i wyˆ¥cznie, dzi©ki wspomnianemu malarstwu, które w kilku przypadkach (Teofil Ociepka, Erwin Sówka) osi¥gn©ˆo ˜wiatowy sukces. Jednocze˜nie ukryta zostaˆa jej faktyczna przyczyna i «ródˆo: hermetyczne nauki i alchemiczne praktyki oraz teozofia janowskich okultystów.

Mimo, ¾e film opowiada histori© caˆkowicie fikcyjn¥, to jest ona niezwykle silnie zakorzeniona w faktach. Wszystkie postaci - ich losy, charaktery, pogl¥dy i d¥¾enia; wszystkie zdarzenia i sytuacje, a tak¾e aura duchowa i emocjonalna filmu - s¥ konsekwentnie wywiedzione z rzeczywisto˜ci - specyfice —l¥ska, który od lat 20-tych jawiˆ si© jako szczególna enklawa kulturowa. Rodzimi mieszkaäcy, odci©ci zarówno od polskiego pnia, jak i od niemieckiej elity, tworzyli odr©bn¥, zamkni©t¥ formacj© kulturow¥, w której przechowaˆy si© tradycje, wr©cz archaiczne wierzenia, obyczaje i rytuaˆy; wszechobecna byˆa magia, powszechna - wiara w realne istnienie najrozmaitszych "stworów". To, a tak¾e, niezwykle intensywne w Polsce mi©dzywojennej, zainteresowanie parapsychologi¥ i naukami hermetycznymi spowodowaˆo, i¾ Janów staˆ si© wa¾nym o˜rodkiem okultystycznym. A to za spraw¥ elektryka z kopalni "Keiser" - Teofila Ociepki, który jako ¾oˆnierz niemiecki, podczas I wojny ˜wiatowej zetkn¥ˆ si© z popularn¥ i na obszarach Niemiec wiedz¥ ezoteryczn¥. Lektura traktatów okultystycznych, "ksi¥g tajemnych" w konsekwencji zaowocowaˆa kontaktami z niemieck¥ Lo¾¥ Ró¾okrzy¾owców, której Mistrz Filip Hohmann z Wirtembergii dokonaˆ okultystycznego "wtajemniczenia" Ociepki. Ociepka uzyskaˆ status Mistrza Tajemnych Nauk (mógˆ samodzielnie naucza† i "gˆosi† Prawd©") i po powrocie do Janowa stworzyˆ wokóˆ siebie gmin© okultystyczn¥.

Akcja wˆa˜ciwa filmu rozpoczyna si© w roku 1953. Poprzedzaj¥ j¥ jednak sceny retrospektywne z roku 1939, kiedy to w gronie uczniów umiera Mistrz. Na ˆo¾u ˜mierci namaszcza swego nast©pc© Teofila i przekazuje - oprócz tajemnych ksi¥g i znaków - potrójne proroctwo: wybuch wielkiej wojny, inwazj© ˜wiata astralnego i rz¥dy jego demonów oraz zniszczenie ludzko˜ci przez promieä Saturna, kiedy ta ostatecznie sprzeniewierzy si© prawu moralnemu i boskiemu.

Wybuch II wojny ˜wiatowej i pó«niejszy Stalinizm, czˆonkowie gminy odczytuj¥ jako wypeˆnienie si© dwóch proroctw. W obawie przed trzecim i ostatnim apokaliptycznym proroctwem, przyst©puj¥ do dziaˆaä maj¥cych na celu ocalenie ziemi poprzez zˆo¾enie ofiary - niewinnego mˆodzieäca.

Utrzymany w konwencji poetyki "realizmu magicznego", Angelus ˆ¥czy w jedn¥ caˆo˜† dwa skrajnie ró¾ne, wr©cz wykluczaj¥ce si© elementy rzeczywisto˜ci - to, co konkretne, namacalne, sprawdzalne (—l¥sk roku 1953, codzienne ¾ycie i praca górników) z tym co irracjonalne, fantastyczne, magiczne, wizyjne (obrazy, praktyki okultystyczne). Wewn¥trz tej poetyki mie˜ci si© caˆe bogactwo tonacji emocjonalnych i stylistycznych - od realizmu po magiczny surrealizm; od komizmu po tragizm i patos; od sensacyjnych w¥tków po sceny symboliczne.

Przesˆanie i sens filmu to z jednej strony obrona poetyckiej, metafizycznej wra¾liwo˜ci i wyobra«ni, postawy poszukiwania Tajemnicy i Sensu; z drugiej - realna obrona czˆowieka przed niszcz¥cym jego duchowo˜† materializmem, technicyzmem, totalitaryzmem. Historia bohaterów Angelusa zwraca uwag© na inn¥ gˆ©bsz¥ rzeczywisto˜†, wyzwala my˜l i wyobra«ni© widza z kolein i rutyny codzienno˜ci.

«ródˆo: http://www.spi.angelus.pl/angelus

W maˆym ˜redniowiecznym kr¢lestwie panuje n©dza, chaos i marazm moralny, tocz¥ si© wojny. Nieudolnie rz¥dz¥cy Kr¢l oszukiwany jest przez swych poddanych, kt¢rym odpowiada taki stan rzeczy. Buntuje si© tylko mˆody Rycerz, kt¢ry marzy o ˜wietno˜ci, sprawiedliwo˜ci, ˆadzie i moralnej czysto˜ci paästwa. Wyrusza w poszukiwaniu zˆotostrunnej harfy, kt¢rej d«wi©k daje ludziom poczucie harmonii i szcz©˜cia. Dzi©ki w©dr¢wce poznaje znaczenie Dobra, Zˆa, Chciwo˜ci, Zakˆamania i Rozs¥dku. Nie znajduje instrumentu, lecz, dzi©ki podr¢¾y, sˆyszy w sobie jego muzyk©.

Jest to film stylizowany na ˜redniowieczn¥ ballad© rycersk¥ z doskonaˆ¥ obsad¥ i klimatem rzadko spotykanym w polskim kinie. Szczeg¢lnie ujmuj¥ pi©kne zdj©cia na zamku w Ogrodzieäcu. B©d¥c hoˆdem dla ˜redniowiecznych iluminacji oraz malarstwa quattrocenta, film osi¥ga niezwykˆ¥ kondensacj© formaln¥: kamera nie porusza si© w ¾adnym z przeszˆo czterystu uj©†.

Podczas Festiwalu Polskich Film¢w Fabularnych w Gdaäsku, Rycerz zostaˆ zauwa¾ony przez brytyjskiego recenzenta Timesa, dzi©ki czemu Majewski wraz z filmem prezentowaˆ si© w Anglii, co daˆo pocz¥tek zagranicznej karierze re¾ysera.

Najnowszy film Lecha Majewskiego, wysmakowana plastycznie i obfituj¥ca w liczne odwoˆania kulturowe opowie˜† o miˆo˜ci i ˜mierci, jest adaptacj¥ wcze˜niejszej jego powie˜ci Metafizyka . Jej gˆ¢wni bohaterowie to Luis, in¾ynier okr©towy, samotnik ¾yj¥cy w ˜wiecie podyktowanym zasadami symetrii i arytmetyki, i ˜miertelnie chora Bea - Wˆoszka urodzona w Londynie, zafascynowana malarstwem Hieronima Boscha , ˜redniowieczn¥ alchemi¥ i mow¥ symboli.

Ich pozornie przypadkowe spotkanie, maj¥ce miejsce w porcie jachtowym w pobli¾u Tower Bridge, z czasem nabiera coraz wi©kszego znaczenia, daj¥c pocz¥tek historii. Przypadek decyduje o ich dalszym ¾yciu, wzajemnej fascynacji, szcz©˜ciu, speˆnieniu i pora¾aj¥cej samotno˜ci. To opowie˜† o zwi¥zku dwojga ludzi, poszukuj¥cych swojego miejsca w ˜wiecie, pr¢buj¥cych na r¢¾ne sposoby znale«† i wypowiedzie† prawd© o swoim ¾yciu, czerpi¥c z wˆasnych do˜wiadczeä i wszechobecnej w ich ¾yciu sztuce, kt¢ra okazuje si© by† swego rodzaju form¥ azylu i nadziei. Kolejne pr¢by dekodyzacji znaczeä ukrytych w g¥szczu abstrakcji zbli¾aj¥ bohater¢w do Tajemnicy ukrytej w obrazie Hieronima Boscha.

Film, okre˜lany przez krytyk© mianem metafizycznego traktatu o sztuce i umieraniu, jak m¢wi o nim sam tw¢rca, jest dla powie˜ci ˜wiatem r¢wnolegˆym, ale osobnym, swego rodzaju konsekwencj¥, uzupeˆniaj¥cym punktem widzenia. St¥d zmiany, nie tylko w kwestii samego tytuˆu, ale i imion bohater¢w. Nazywaj¥ si© teraz tak, jak aktorzy: Claudia (Claudine Spiteri) i Chris (Chris Nightingale). Re¾yser chciaˆ w ten spos¢b jeszcze bardziej zbli¾y† ich do odtwarzanych postaci. W tym celu ograniczono r¢wnie¾ filmow¥ ekip© do niezb©dnego minimum, a w wielu scenach aktorzy kr©cili siebie nawzajem. W konsekwencji zabiegi te doprowadziˆy do wprowadzenia niezwykle silnego elementu intymno˜ci. Zmianie podlega r¢wnie¾ konstrukcja caˆo˜ci. W przypadku ksi¥¾kowego pierwowzoru czytelnik od samego pocz¥tku wie, co si© staˆo - w filmie ta wiedza zostaje odsuni©ta w czasie. To niezwykˆa, ograniczona w czasie trwania, historia dwojga ludzi ¾yj¥cych w swego rodzaju "kokonie ˜mierci", usiˆuj¥cych gwaˆtownymi ruchami rozdziera† jego ˜ciany, pr¢buj¥c przedosta† si© na zewn¥trz. Ich wsp¢lne dni sp©dzane w Wenecji to kolejne pr¢by odtwarzania scen z Ogrodu rozkoszy ziemskich , rytualne wr©cz celebrowanie ka¾dej chwili, rozci¥ganie jej do granic wytrzymaˆo˜ci, dodatkowo utrwalane za pomoc¥ kamery video; to kolejne pr¢by wyrwania fragment¢w rzeczywisto˜ci ze szpon¢w niebˆagalnie upˆywaj¥cego czasu.

Prawda tego filmu zawiera si© w spojrzeniu cyfrowej kamery - ona jest bohaterk¥ Ogrodu rozkoszy ziemskich . Kamera, kt¢r¥ Chris (a zarazem sam Majewski) filmuje kobiet© i Wenecj©, staje si© argumentem przeciw rozpaczy. Wczorajsze ciaˆo ju¾ umarˆo, dzisiejsze umiera w toalecie. Tym, co najbardziej porusza w filmie, nie jest trywialna ˜wiadomo˜† ˜mierci, ale wysiˆek ocalania, utrwalania ¾ycia, przejawiaj¥cy si© w sztuce, nauce, w filozofii ezoterycznej oraz we wszelkich dziaˆaniach jakich podejmuj¥ si© bohaterowie.

«r¢dˆo: www.gutekfilm.pl

Ewangelia wedˆug Harry'ego , wy˜wietlana te¾ pod tytuˆem Pustynny lunch , powstaˆa w 1993 r. we wsp¢ˆpracy polsko-amerykaäskiej. Zdj©cia kr©cono na najrozleglejszych w Europie —rodkowej wydmach w Sˆowiäskim Parku Narodowym, a w obsadzie znale«li si© aktorzy amerykaäscy i polscy, m. in. W gˆ¢wnej roli zadebiutowaˆ Viggo Mortensen (znany z roli Aragona w trylogii Wˆadca Pier˜cieni ). Krytyka okre˜liˆa Ewangeli© wedˆug Harry'ego jako "biblijn¥ oper© mydlan¥", gorzk¥ satyr© na Ameryk© i wsp¢ˆczesn¥ cywilizacj©, w kt¢rej surrealizm przeplata si© z dosˆowno˜ci¥, banaˆ z misterium, patos z grotesk¥. Re¾yser podzieliˆ sw¢j film na cz©˜ci - rozdziaˆy, nadaj¥c im nazwy ksi¥g Pisma —wi©tego lub wymy˜laj¥c w tym duchu wˆasne. Ewangelia wedˆug Harry'ego to opowie˜† o rozpadzie zwi¥zk¢w, ˜mierci uczu†, dehumanizacji ¾ycia w niedalekiej przyszˆo˜ci. Pacyfik wysechˆ (przyczyna katastrofy nigdy nie zostaje wyja˜niona), za˜ Kalifornia zamienia si© w pustyni©. Wes i Karen, mˆode maˆ¾eästwo, usiˆuj¥ wsp¢ˆ¾y† ze sob¥, ale nawet seks sprawia im b¢l. Jedynym, kt¢ry zachowuje siˆy witalne, jest Harry, poborca podatkowy.

Prezentowany na festiwalach w Toronto, Chicago i Rio de Janeiro, t en niezwykle wizualny, pi©knie sfotografowany film funkcjonuje jako metafora rozgoryczenia wsp¢ˆczesno˜ci¥ - pisze o nim Piers Handling, dyrektor Toronto International Film Festival: Jak w poemacie, wst©pujemy w nim w ˜wiat z pogranicza snu, by popu˜ci† cugle naszej wyobra«ni. Ewangelia wedˆug Harry'ego to wspaniaˆy film, w kt¢rym autonomiczna wizja re¾ysera kreuje w nagim pejza¾u metafor© dzisiejszych czas¢w .

Film Lecha Majewskiego to utrzymany w czarno-biaˆej tonacji, lapidarny zapis ostatnich dni z ¾ycia kultowego, ˜l¥skiego poety Rafaˆa Wojaczka. Podejmuj¥c pr¢b© przebicia si© przez legend©, kt¢ra otaczaˆa poet© ju¾ za ¾ycia, wykorzystuj¥c fakty z jego tragicznej biografii, re¾yser pokusiˆ si© o stworzenie filmu wychodz¥cego poza same ramy ¾ycia jednostki, w kierunku stworzenia bardziej uniwersalnego spojrzenia na kondycj© czˆowieka-artysty w rzeczywisto˜ci, w kt¢rej de facto nie ma dla niego miejsca.

Ten film to przede wszystkim niezwykle pesymistyczny opis napi©† psychicznych i emocjonalnych powstaˆych pomi©dzy wra¾liw¥ jednostk¥ a otoczeniem, dodatkowo gˆ©boko osadzony w przygn©biaj¥cych realiach Polski lat sze˜†dziesi¥tych. W scenerii brudnych ulic, dworc¢w kolejowych, tanich bar¢w serwuj¥cych w¢deczk© i ˜ledzika rozgrywa si© dramat mˆodego czˆowieka - ci¥g leniwie po sobie nast©puj¥cych sekwencji, rozgrywaj¥cy si© na pograniczu rzeczywisto˜ci i poetyckiego ˜wiata fikcji. To opowie˜† o mˆodym arty˜cie, o ¾yciu kt¢rego decydowaˆy przede wszystkim pasja i permanentna prowokacja. Owe splecione ze sob¥ "siˆy kosmiczne", zakorzenione w nim samym, okazywaˆy si© by† gˆ¢wn¥ "siˆ¥ motoryczn¥", warunkuj¥c¥ w stopniu najwy¾szym jego bycie w ˜wiecie i konsekwentne d¥¾enie do ... samounicestwienia.

Rafaˆ Wojaczek, okre˜lany mianem: "peerelowskiego spadkobiercy Artura Rimbaud", "Romantycznego Buntownika", "Polskiego James'a Dean'a", "kamikadze wolno˜ci", z caˆ¥ pewno˜ci¥ byˆ ˜wiadom¥ siebie indywidualno˜ci¥ i potrafiˆ, a przede wszystkim miaˆ odwag© wyra«nie podkre˜la† wszystko to, co w jego nieprzeci©tnej osobowo˜ci byˆo odr©bne. Jego nonszalancki, momentami wr©cz arogancki spos¢b bycia, pogardliwy stosunek do stabilizacji, rodzinnego ciepˆa, zdrowego rozs¥dku, wszelkich mo¾liwych kompromis¢w i mieszczaäskich konwencji, byˆ czyteln¥ form¥ demonstracji wˆasnego "ja". Zafascynowany legend¥ Marka Hˆasko, wˆasnym ¾yciem pisaˆ fabuˆ©. I to jego "¾yciopisanie" Majewski w niezwykle przekonuj¥cy i poruszaj¥cy spos¢b, z niesˆabn¥c¥ konsekwencj¥, prezentuje. Na ekranie widzimy nadwra¾liwego, psychicznie niezr¢wnowa¾onego, mˆodego czˆowieka, kt¢ry pisze wiersze, podejmuje kolejne pr¢by samob¢jcze, wywoˆuje skandale obna¾aj¥c si© publicznie, nadu¾ywa alkoholu, wszczyna burdy, wychodzi przez okna, przebijaj¥c ciaˆem szklane granice i zachˆannie uprawia miˆo˜† z Teres¥, piel©gniark¥ szpitala psychiatrycznego. Bolesna szczero˜†, intensywne zwi¥zki, mocne oszaˆamiaj¥ce ¾ycie, szaleästwo, p©d - oto staˆe elementy jego biografii.

Obraz filmowy w re¾yserii Majewskiego zachowuje nie tylko klimat samej poezji Wojaczka, poezji trudnej i wyrafinowanej, ale i w spos¢b wr©cz przejmuj¥cy oddaje tragizm tej postaci, jednocze˜nie pozostaj¥c dalekim od stworzenia "patetycznej laurki", w hoˆdzie przedwcze˜nie zmarˆemu.

W filmie dostrzegalne s¥ r¢wnie¾ wszystkie "zabawne" elementy polskiej rzeczywisto˜ci lat 60-tych . Przypominaj¥c i odpowiednio ze sob¥ zestawiaj¥c kilka scen, obraz¢w, dialog¢w i wypowiedzi typowych dla tamtego czasu, re¾yser ukazuje ˜mieszno˜† i groteskowo˜† ˜wiata zastygaj¥cego w absurdalnych gestach i pozach.

«r¢dˆa: Film, 1999, nr 11 www.gutekfilm.pl

Utw¢r oparty na autobiograficznych w¥tkach, obecnych we wczesnych wierszach tw¢rcy, jest przeniesieniemw ˜wiat filmu - wcze˜niejszej inscenizacji opery o tym samym tytule. Stanowi on poetyck¥ wizj© ¾ycia trzyosobowej rodziny zamieszkuj¥cej trzecie pi©tro pewnej starej, zaniedbanej kamienicy...

Dwudziestokilkuletni syn, matka i ojciec-emeryt. Chˆopak jest zamkni©tym w sobie, peˆnym wra¾liwo˜ci poet¥. Ko˜cisty, ˆysy ojciec w zbyt du¾ym, cho† z caˆa pewno˜ci¥ pasuj¥cym jeszcze kilka lat temu na niego garniturze, po˜wi©ca si© swoim maˆym, drobnym przyjemno˜ciom - kolekcj¥ pocztowych znaczk¢w. Matka, kobieta energiczna, cho† lubi¥ca czasem pogr¥¾a† si© w melancholi©, pochˆoni©ta jest bez reszty codziennymi czynno˜ciami - domow¥ "krz¥tanin¥". S¥ tak¾e s¥siedzi ze swoimi nawykami i fobiami...Wydawa† by si© mogˆo - zwykˆe ¾ycie w zwykˆym domu. Do czasu. Pewnego roku wraz z nadej˜ciem wiosny zaczynaj¥ si© tam dzia† dziwne rzeczy. W mieszkaniu, kt¢rego ˜ciany do tej pory pokrywaˆy wspomnienia stiukowych sztukaterii, a z wysokiego, pop©kanego stropu sypaˆ si© tynk, pojawiaj¥ si© p©dy mˆodych ro˜lin. Z blatu stoˆu wykwitaj¥ pˆatki. Ze ˜rodka pokoju ro˜nie pod sufit rozˆo¾yste drzewo. Ze stoˆu tryska maˆe «r¢deˆko. Latem podˆog© porasta bujna trawa. A jesieni¥ - pojawiaj¥ si© sarny.

Pok¢j saren to wysoce wyrafinowany w formie poemat obrazu i muzyki, dodatkowo operuj¥cy niezwykle trudnym j©zykiem, b©d¥cy kolejn¥, swego rodzaju intelektualn¥ prowokacj¥ ze strony Lecha Majewskiego, potwierdzaj¥cy nieprzeci©tno˜† jego bezgranicznej wyobra«ni. Pozbawiony, w klasycznym rozumieniu, w formie fabularnej opowiadanej historii, w przewa¾aj¥cym stopniu operuj¥cy hipnotyzuj¥cymi obrazami, bli¾szy jest sztuce wideo ani¾eli filmowi*. Obecne s¥ w nim jedynie, jak okre˜la je Lech Majewski: stany emocjonalne wyra¾ane w statycznych kadrach .

* W wywiadzie dla Przegl¥du Polskiego udzielonym Ewie Karze Malarstwo, kt¢re przerodziˆo si© w ˜wiat Lech Majewski powiedziaˆ: Pok¢j saren pokazywaˆem tutaj (w nowojorskim Museum of Modern Art. przyp.red.) niejako w potr¢jnej wersji: jako film, jako oper© i jako instalacj©. Podczas ostatniego biennale w Wenecji, podobnie z reszt¥ jak na staˆej ekspozycji w Muzeum Sztuki Wsp¢ˆczesnej w Buenos Aires, Pok¢j saren byˆ prezentowany jako instalacja. http://www.dziennik.com/www/dziennik/kult/archiwum/01-06-02/pp-05-17-04.html

«r¢dˆa: www.europaeuropa.pl / www.filmpolski.pl

Opisy film¢w zostaˆy zaczerpni©te z:

www.lechmajewski.art.pl

www.gutekfilm.pl

www.culture.pl

www.filmpolski.pl